Gmina Wiśniowa

herb1Gmina Wiśniowa powstała w 1973 roku  i obejmuje 13 sołectw: Jaszczurowa, Pstrągówka, Wiśniowa, Jazowa, Kalembina, Kozłówek, Oparówka, Markuszowa, Tułkowice, Różanka, Niewodna, Szufnarowa i Kożuchów.

Gmina Wiśniowa leży około 40 km na południowy zachód od Rzeszowa – głównego miasta regionu, należy do powiatu strzyżowskiego. Powierzchnia gminy wynosi 8 329 ha. Stanowi to 0,5% powierzchni województwa podkarpackiego i 16,5% powierzchni powiatu strzyżowskiego. Liczy 8,5 tys. mieszkańców. Przez teren Gminy przebiega linia kolejowa Rzeszów-Jasło. Dobre połączenia zapewnia komunikacja autobusowa na trasie Rzeszów – Krosno, do przejęcia granicznego w Dukli, Rzeszów-Jasło, Rzeszów – Iwonicz, Rzeszów – Wielopole Skrzyńskie – Ropczyce – Dębica, a także linie lokalne.

W Wiśniowej działa Ośrodek Kultury, który stanowi centrum rozrywki, edukacji i kultury w gminie. Działają przy nim zespoły muzyczne, kółka plastyczne dla dzieci, biblioteka, chór męski oraz Zespół Pieśni i Tańca „Wisznia”, który promuje folklor i kulturę regionalną.

Miejscowość Wiśniowa jest usytuowana w malowniczym miejscu, będącym częścią Pogórza Dynowskiego i Strzyżowskiego oraz Czarnorzecko – Strzyżowskiego Parkuwisniowa Krajobrazowego. Z najwyżej położonych punktów Wiśniowej rozciąga się piękny krajobraz Pogórza, widok na Bramę Frysztacką, góry: Chełm ( 528 m n.p.m.) i Bardo, a także , przy dobrej pogodzie – widok na Tatry. A w dolinie – rzeka Wisłok, szachownica pól, bezmiar łąk i niepozorna wieś będąca centrum Gminy Wiśniowa.

Skąd nazwa Wiśniowa? Otóż, nie jest to nazwa kulturowa, pochodząca od miejsca uprawy drzew owocowych, a dzierżawcza – od imienia Wysz. Wiśniowa w VII, VIII I IX wieku stanowiła terytorium osiedleńcze Chorwatów (Wyszów). Po przyłączeniu do państwa Piastów , stała się własnością królewską i książęcą, od XII do XV wieku należała do rodu Bogoriów. W 1867 r. Wiśniowa została sprzedana Franciszkowi Mycielskiemu, który znacznie przyczynił się do rozwoju wsi pod względem kulturalnym i rolniczym. Od 1988 r. działa Towarzystwo im. Zygmunta Mycielskiego, założone przez p. Andrzeja Szypułę. Miłośnicy historii i sztuki od kilku już lat organizują na skalę ogólnopolską plenery malarskie „Wiśniowa pachnąca malarstwem”.

W Wiśniowej znajduje się Zespół pałacowo – parkowy (Mycielskich), w skład którego wchodzą: Pałac z przełomu XVII , XVIII wieku , barokowa oficyna z XV w., oraz zabytkowy park z wieloma pomnikami przyrody oraz urokliwą aleją grabową. To miejsce stanowi specyficzną przystań refleksji, zadumy nad historią, pięknem przyrody, jest natchnieniem dla artystów, czarując urodą i wyjątkową atmosferą.

Dziedzictwo Kulturowe i zabytki:

Gmina Wiśniowa oprócz malowniczego położenia i walorów krajobrazowych, jakie posiada, zaskakuje również bogatą i ciekawą historią oraz zachęca do zwiedzenia zabytków, jakich jest tu nie mało. W każdym z 13 sołectw znajdzie się coś wartego obejrzenia.

Zaczynając od siedziby gminy, wieś Wiśniowa związana jest mocno z rodem Mycielskich, którzy w 1868 roku weszli w posiadanie miejscowości oraz murowanego dworu, zbudowanego przez Bonerów w II poł. XVI wieku i znacznie przyczynili się do jej rozwoju kulturalnego i rolniczego.

Zygmunt hr. Mycielski był znanym propagatorem i kompozytorem polskiej muzyki współczesnej, natomiast jego brat Jan wraz z żoną Heleną w okresie międzywojennym skupili wokół dworu ówczesną elitę artystyczną malarzy-kolorystów i intelektualną, głównie z Małopolski, kreując tzw. „Barbizon Wiśniowski”.

W skład zespołu zabudowań podworskich wchodzą: dwór klasycystyczny z przełomu XVIII i XIX wieku, barokowa oficyna z XVIII wieku, stajnie podworskie z XVIII wieku, oraz zabytkowy park z szeregiem kilkusetletnich drzew objętych ochroną pomnikową. W parku zwraca uwagę neoromańska kaplica grobowa Mycielskich z XIX wieku. Wzdłuż parku rozciąga się piękna aleja grabowa. Zespół pałacowo-parkowy stanowi niepowtarzalny zabytek gminy, a tradycje spotkań środowiska artystycznego z okresu międzywojnia pozostawiają bogatą spuściznę kultury, która dziś znajduje swe odbicie w organizowanych przez Towarzystwo im. Zygmunta Mycielskiego plenerach malarskich „ Wiśniowa pachnąca malarstwem”. W Gimnazjum im. Orląt Lwowskich można obejrzeć prace wykonane przez artystów podczas letnich plenerów.

W centrum Wiśniowej znajduje się kapliczka św. Kajetana, owiana legendą i chroniąca mieszkańców przed zagrożeniami.

Warto także dotrzeć na najwyższy punkt widokowy „Baranek”, z którego rozciąga się piękny widok na Pogórze, Bramę Frysztacką, góry Chełm i Bardo oraz szczyty Tatr, przy dobrych warunkach pogodowych.

W Wiśniowej znajduje się Ośrodek Kultury, przy którym działają różne zespoły folklorystyczne propagujące dziedzictwo kultury ludowej oraz zachowujące regionalne tradycje. Są to: Zespół Pieśni i Tańca „Wisznia” oraz dziecięcy „Wisienka”, kapela ludowa „Wiśniowianie” oraz inne zespoły wokalne, instrumentalne, z bogatą historią i doświadczeniem, jak chociażby chór męski „Echo”.

W miejscowości Oparówka znajduje się zabytkowa cerkiew greko – katolicka.

Oparówkę zamieszkiwali Rusini zwani Zamieszańcami. Mieli oni drewnianą cerkiew wybudowaną około 1700 roku, odnowioną w 1882 roku. Dzisiejszy wygląd cerkiew uzyskała w 1912 roku. Wewnątrz – murowana w stylu neoromańskim, z carskimi wrotami i bogatą polichromią, która zawiera narodowe akcenty ukraińskie. W Oparówce podziwiać można oprócz pięknej cerkwi, unikatowy, zabytkowy cmentarz Unicki. Ponadto Oparówka posiada także trzy zabytkowe kapliczki. Jedna z nich pochodząca z 1930 roku została niedawno odnowiona, dwie pozostałe datowane są na XIX wiek. Warto dodać, że w Oparówce prężnie działa Koło Gospodyń Wiejskich, które kultywuje regionalne tradycje i obrządki.

 

Szufnarowa jest największą miejscowością gminy Wiśniowa. Znajduje się tam muzeum – „Jak żyli i pracowali nasi przodkowie”, które powstawało dzięki 30 – letniej pracy i działalności tamtejszego proboszcza ks. Domino. W Izbie Pamięci można zobaczyć eksponaty związane z dawnymi zawodami, pamiątki wojskowe, sakralne, kolekcje starych przedmiotów codziennego użytku. W miejscowości można zobaczyć kilkadziesiąt kapliczek i krzyży przydrożnych, najstarsze pochodzą z połowy XIX wieku. Tajemniczym miejscem jest skała zwana Dudniaczem owiana wielowiekową legendą. Można do niej dotrzeć malowniczymi trasami rowerowymi i pieszymi. Najwyższe wzniesienie miejscowości znajduje się przy granicy z Pstrągówką – 447 m n.p.m. a drugie z przeciwnej strony wsi na tzw. Pinkówce – 442 m n.p.m. Doliną otoczoną tymi wzniesieniami płynie główna rzeka Szufnarówka. Warto wspomnieć, że Szufnarowa jest pierwszą miejscowością w gminie, w której rozpoczęto działalność agroturystyczną.

 

Teren wsi Markuszowa w większości położony jest między  brzegiem rzeki Wisłok w jej środkowym biegu, a pasmem zalesionego wzgórza dynowskiego. W 1989r. podjęto decyzję o utworzeniu Wiejskiej Izby Pamięci Wincentego Witosa, (który odwiedził Markuszową w sierpniu 1932 r. z okazji wielkiego wiecu ludowego). Jej organizacją zajął się miejscowy działacz społeczny Kazimierz Przystaś, współpracując z nauczycielami Szkoły Podstawowej w Markuszowej. Wśród tych zbiorów znajdują się m.in.:
obraz olejny dworku w Markuszowej, portret Wincentego Witosa, sztandar Koła Ludowego wręczony przez W. Witosa dnia 14 VIII 1932r., liczne fotografie żołnierzy z czasów II wojny światowej, dokumenty wojskowe w j. polskim i j. angielskim, kamienne epitafium Rodu Trzecieskich 1430r.-1740r., oraz wiele innych cennych eksponatów.

W Jazowej natomiast szczególną atrakcją turystyczną wsi, a jednocześnie swoistym jej identyfikatorem, są położone w szczytowej partii malowniczych wzniesień skałki w Rezerwacie Przyrody Herby – 496m n.p.m. W Jazowej znajduje się także cmentarz wojenny, na którym pochowani są żołnierze austriaccy, niemieccy, rosyjscy, a także obywatele innych państw wcieleni do zaborczych armii, w tym Polacy, którzy polegli podczas I wojny światowej. Ciała nieznanych żołnierzy zostały ekshumowane z miejsc pierwotnego pochówku. Większość ze spoczywających tu żołnierzy poległa na polu bitwy w maju 1915 roku. Cmentarz został wpisany w 2001 roku do wojewódzkiej ewidencji mogił i kwater wojennych.

Niewodna jest jedną z najstarszych miejscowości gminy. Można tu zobaczyć piękny kościół wzniesiony w stylu nadwiślańskim ( łączący w sobie motywy romańskie i gotyckie) w latach 1921-1924. Kościół pw. św.Anny zachwyca barokowym wnętrzem, piękną amboną, chrzcielnicą, balustradą chóru oraz organami z 1936 r. Obok świątyni plebania z 1901 r. Warto także obejrzeć przydrożne kapliczki z XIX wieku z rzeźbą i obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem.

W miejscowości Niewodna znajdują się cztery cmentarze. Pierwszy z nich powstał pod koniec XVIII wieku, gdzie w latach 50 XX wieku dokonano ekshumacji żołnierzy radzieckich. Istniał tu także cmentarz choleryczny, o którym przypomina dziś już tylko krzyż z tabliczką informacyjną.

Na uwagę zasługuje pomnik poświęcony ofiarom Katynia usytuowany na dziedzińcu kościelnym wzniesiony w czasach reżimu komunistycznego (jako jeden z pierwszych w Polsce) w 1980r., przez ówczesnego proboszcza ks. Michała Pelczara. Co roku przy pomniku odbywają się gminne obchody Dnia Katyńskiego, podtrzymujące patriotyczne tradycje wsi i parafii.

Różanka – zjawiskiem, które uznać można za różańską tradycję jest zwyczaj muzykowania. Już u zarania ubiegłego wieku na terenie Różanki istniały kapele w typowym dla rzeszowszczyzny składzie. W Różance muzykowały całe rodziny. W połowie lat 70. XX wieku w Różance powstał wiejski kabaret „Sami Swoi”, który przez 10 lat święcił sukcesy na różnych scenach Polski. Na terenie Różanki znajduje się 31 kapliczek i krzyży przydrożnych. Najstarsze z nich pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Zachowały się również dwa młyny wiatrowe zbudowane w połowie XX wieku, posiadające oryginalne wyposażenie.

Bardzo wcześnie, bo w 1897 roku powstała w Różance Ochotnicza Straż Pożarna, która do dziś pielęgnuje tradycje organizacji oraz swoje społeczne zaangażowanie w życie wsi.

Kalembina – na terenie miejscowości znajdują się dwie kapliczki, jedna figurka i dwa krzyże przydrożne oraz drewniany wiatrak.

Kożuchów – w latach międzywojennych istniał tu uznany w okolicy zespół muzyczny, który obsługiwał wesela, zabawy, potańcówki i inne uroczystości. Założycielem i liderem tej kapeli był Jan Prejsnar, swoje doświadczenia z działalności muzycznej, w tym zapisy nutowe i tekstowe zawarł w własnoręcznie napisanym skrypcie „Muzykancki żywot”. Zabytkiem historycznym w Kożuchowie jest starannie utrzymana przydrożna kapliczka, w której znajduje się krucyfiks i statua św. Jana Nepomucena oraz wiatrak z 1940 r.

Kozłówek – Na granicy Kozłówka i Markuszowej znajduje się pomnik, upamiętniający mieszkańców Kozłówka i Markuszowej zamordowanych w 1943 r. przez Niemców za pomoc w ukrywaniu Żydów. Obok stoi kapliczka z figurą Matki Bożej Troskliwej. W Kozłówku usytuowany jest także zabytkowy kościółek pw. Św. Doroty. Został wzniesiony w 1877 r. Kaplica posiada wewnątrz współczesną budowie polichromię iluzjonistyczno – figuralną. Kaplica przechowuje kilka cennych obiektów: barokowy prospekt organowy z II połowy XVIII w. z rzeźbą anioła w zwieńczeniu z I połowy XVII w. późnogotycką rzeźbę św. Doroty z około 1460 r. oraz płaskorzeźbę Trójcy Świętej w typie Tronu Łaski, z połowy XVII w.

Jaszczurowa – tereny oraz obiekty małej architektury szczególnie atrakcyjne to: najwyższe w okolicy wzniesienie – Góra Chełm (534 m n.p.m.), z którą wiążą się liczne historie i legendy. Na tym terenie w 1996 roku utworzono rezerwat o powierzchni 155,4 ha. Obszar rezerwatu znajduje się w obrębie dwóch gmin – Frysztaka i Wiśniowej. Na szczycie Góry Chełm stoi drewniana kapliczka z XVIII w., przeniesiona przez robotników z terenu kamieniołomu. Przed wiekami było to prawdopodobnie miejsce kultu pogan, następnie znajdował się tu drewniany kościół i karczma.

Warto zobaczyć nietypową kapliczkę z figurą Matki Bożej usytuowaną w środkowej części wsi. Pod lasem znajduje się kaplica mszalna pw. Ducha Świętego, wzniesiona ok. 1910 r., zwana przez mieszkańców „Kaplicą na Piasku”, w której odprawiana jest msza raz w roku na święto Zesłania Ducha Świętego.

Tułkowice – jedynymi zabytkami wsi są kapliczki i krzyże przydrożne. Prawdopodobnie najstarsza kapliczka z 1901 roku ulokowana jest na samym początku wsi, ufundowana przez Walentego Wajdę. Jeden z obiektów najbardziej rozpoznawalny i kojarzony z Tułkowicami. Figurka znajduje się na tle rozgałęzionej dwupniowej starej lipy.

 

Pstrągówka – W 1966 roku na wieży kościoła parafialnego pw. Św. Jana Chrzciciela umieszczono spiżowy dzwon o wadze 220 kg. Świątynie rozebrano w 2008 roku, a w jej miejscu wzniesiono nowy kościół i przeniesiono do niego zabytkowe elementy wyposażenia. W parafii tej zachowało się tylko dwa krzyże. Jeden z nich wykonany jest z drzewa modrzewiowego. W kapliczce zawieszonej na krzyżu , wykonanej z drewna oraz pomalowanej na kolor jasnego orzechu, znajduje się metalowa pasyjka. Został postawiony na pamiątkę w miejscu, gdzie dawniej znajdował się cmentarz choleryczny. Drugi krzyż stoi w przysiółku Góra. Obok dwie drewniane figurki przedstawiające Maryję i Marię Magdalenę. W Pstrągówce znajdują się dwie kapliczki z I poł. XIX wieku.

 

Zabytki na terenie Gminy Wiśniowa są historycznym dowodem tradycji, wielokulturowości, zamożności i religijności osób zamieszkujących ten teren. Dla pokoleń są wspaniałym dziedzictwem. Pozwalają naocznie zrozumieć przemiany jakie następowały przez wieki w społeczeństwie.

Na terenie gminy Wiśniowa spotkać można także zabytkowe obiekty użyteczności publicznej. Należą do nich m.in. szkoły w Jazowej, Kalembinie i Szufnarowej. Szkoła w Jazowej jest obiektem murowanym. Wzniesiono ją w latach 20-tych XX w. Podobna sytuacja jest ze szkołą w Szufnarowej. Natomiast murowana szkoła w Kalembinie jest starsza – wzniesiono ją w 1903 r.

Południowo-wschodnia Polska jest rejonem występowania dużej ilości kapliczek i krzyży przydrożnych. Dotyczy to również gminy Wiśniowa. Ponadto, w każdej z miejscowości gminy rosną dęby, będące żywymi pomnikami, posadzonymi dla upamiętnienia żołnierzy zamordowanych w Katyniu w 1940 roku.